Թեհմինա Մարության /Հայկ Դանղյանը և նրա արժեքավոր նվիրատվությունները Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանին

«1956 թվից հայ գրական մեծերի հետ Ձեզ էլ եմ դասարան տարել և իմ սաների զգայուն հոգիներին հաղորդակից դարձրել Ձեր շենշող ստեղծագործությունների կախարդական հմայքը…»:

Հայկ Դանղյան

Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը հիմնադրվել և տարիների ընթացքում արժեքավոր ցուցանմուշներով համալրվել է բացառապես նվիրյալների ջանքերով: Նախ և առաջ գրողի եղբոր՝ Վահան Բակունցի, ապա և մտերիմ ընկերերի, հարազատների, այս կամ այն կերպ նրա հետ առնչված ազնվագույն մարդկանց շնորհիվ պահպանվել, հայտնաբերվել, կորստից փրկվել և թանգարանին ի պահ են տրվել ժամանակի փորձություններին դիմակայած բազմաթիվ կարևոր նյութեր՝ ձեռագրեր, լուսանկարներ, գրողի անձնական իրերը, զանազան վավերագրեր, գրքեր, նամակներ, կտավներ և այլն: Յուրաքանչյուր արժեքավոր ցուցանմուշ թանգարանում հանգրվանելու իր ուշագրավ պատմությունն ունի, որոնց կանդրադառնանք առանձին-առանձին:

Ակսել Բակունցի և նրա տուն-թանգարանի նվիրյալների շարքում երախտառատ անուն է Հայկ Դանղյանը(1904-1989): Անվանի մանկավարժը ծնվել է 1904 թվականին Էջմիածնում: Երկար տարիներ հայ գրականություն է դասավանդել Էջմիածնի մանկավարժական ուսումնարանում և Խաչատուր Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցում։ Դանղյանի աշխատանքներից մի քանիսը հրատարակվել են առանձին գրքերով, տպագրվել հանրապետական մանկավարժական մամուլում։ Շատ հայ մեծերի հետ է մտերիմ եղել: Առանձնակի պաշտամունք է ունեցել Ակսել Բակունցի հանդեպ: Արժանացել է պետական պարգևների, իսկ 1965 թվականին՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցչի պատվավոր կոչման:

Հայկ Դանղյանի շնորհիվ կորստից փրկվել և Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանին են նվիրաբերվել երեք կարևոր հրատարակություն, որոնք լույս են տեսել գրողի կենդանության օրոք՝ 1. Ա.Բակունց, Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը» (Ե., Պետհրատ, 1932թ.), 2. Ն.Գոգոլի «Տարաս Բուլբա» վեպի հայերեն թարգմանությունը, թարգմանիչ և առաջաբանի հեղինակ՝ Ակսել Բակունց (Ե., Պետհրատ, 1934թ.), 3. Ջոնաթան Սվիֆտի «Գուլիվերի ճանապարհորդությունը» երկի հայերեն թարգմանությունը, խմբագիր և առաջաբանի հեղինակ՝ Ակսել Բակունց, թարգմանիչ՝ Կարեն Միքայելյան (Ե., Պետհարտ, 1934թ.):

Բակունցի գնդակահարությունից հետո՝ 1930-ականների ահուսարսափի պայմաններում ինչպե՞ս են այս գրքերը պահպանվել և ապա հասել թանգարան, ի՞նչ արժեք են ներկայացնում, ի՞նչ առնչություններ է ունեցել Հայկ Դանղյանը Ակսել Բակունցի հետ - այս հարցերին է նվիրված հրապարակումը, որը պատրաստվել է թանգարանի արխիվային նյութերի հիման վրա:

Թեհմինա Մարության / Յո՞ երթաս, Սիրա՛ս

1970 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Գորիսում հանդիսավորությամբ բացվեց Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը: Հազարավոր գորիսեցիներ ու հյուրեր էին հավաքվել տուն-թանգարանի բացմանը: Եկել էին տեսնելու կարճ, բայց լուսավոր այդ կյանքի սրբացած մասունքները, հարգանք մատուցելու եղերաբախտ ու պայծառանուն գրողին:

Թանգարանի բացման առիթով Երևանից ժամանած գրողների պատվիրակությունը գլխավորում էր հայ արձակագիր, թարգմանիչ, «Կալեվալա» ընկերության (Ֆինլանդիա) պատվավոր անդամ (1974), ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1968), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1934 թվականից), ԽՄԿԿ անդամ (1924 թվականից) Հմայակ Սիրասը[1]:

Խորհրդային վարչակարգի փառապսակը վայելող այս մեծապատիվ անձին Հայաստանի գրողների միության կողմից վերապահվել էր Բակունցի տուն-թանգարանը պաշտոնապես բացելու և գրողին ըստ արժանվույն մեծարելու պատիվը: Որքան էլ զարմանալի թվա, այդ առաքելությունը պետք է իրականացներ ոչ թե մաքուր կենսագրություն ունեցող մի արժանավոր գրող, այլ 1930-ականներին Բակունցի դեմ մահացու զրպարտություններ ստորագրած ոհմակի ներկայացուցիչներից մեկը՝ նույն ինքը Սիրասը, որ 1937-ի սպանդին իր ուժերի ներածին չափով մասնակցելուց հետո, որպես «օրինականացված» միջակություն, «կուսակցական երկաթյա կարգապահությամբ» շարունակում էր վայելել կյանքը, պատվավոր կոչումներ ու տիտղոսներ փախցնել, կարևոր պատվիրակություններ գլխավորել, բարձր ամբիոններից սրտառուչ ճառեր արտասանել «մայրենի գրականության նվիրյալների», այդ թվում՝ Բակունցի մասին՝ ափսոսանք հայտնելով, թե ինչու «շուտ կտրվեց նրա կյանքի թելը», և որ նա «ամեն տեղ է», ամենքի, նաև ի՛ր «սրտում և զգացմունքների աշխարհում»: Բակունցի կյանքի թելը կտրելուն նպաստած, իր անցյալից չամաչող այս գրչակը, հայտնվելով դարակազմիկ իրադարձության կենտրոնում, հավանաբար կարծում էր, որ տարիները մոռացության են մատնել դեպքերն ու դեմքերը, մշուշել մարդկանց հիշողությունը, այդպես նաև իր գրչի զարհուրելի արտադրանքը «կուսակցության երկաթյա կարգապահությունը խախտած» Բակունցի և նրա գրական ընկերների դեմ՝ հրապարակված «Գրական թերթ»-ի 1936 թվականի թիվ 21 համարում, որը ներկայացնում ենք ստորև.

ՎԱՀԱՆ ԲԱԿՈՒՆՑ / Ակսելի սիրելի ապան

Սքանչելի հայր ունեինք: Ամբողջ Զանգեզուրի գավառում իր համեստությամբ ու խելոքությամբ նա մեծ համբավ ուներ:

Ո՞վ չգիտեր Բագուն Թևոսի Ստեփանին: Նա չէր սիրում ծույլերին, ուրիշի հաշվին ապրողներին:

1930 թվականին հայրս մտել էր Գորիս գյուղի կոլտնտեսության մեջ: Նա էր խնամում ծխախոտի ցանքսերը և այդ տարի հաջող բերք ստացավ: Մինչ այդ նա գյուղի «Բատրակկոմն էր»: Ամեն ճշմարիտ գործ նա աշխատում էր որոշել բատրակի օգտին:

Ակսելը հայրիկին ասում էր մոտավորապես այսպես.

-Ապա՛, կոլեկտիվացումը մեծ ու բարի գործ է: Գյուղացին միայն կոլեկտիվացումով կփրկվի աղքատությունից: Մեր գյուղացին ամբողջ տարին տանջվում է մի քանի փութ ցորեն, ձեթ ու պանիր վաստակելու համար: Պետք է կոլխոզ ստեղծել, որ, ինչպես ասում են, «գեղ կանգնի, գերան կոտրի»: Դա հենց մեր գյուղացու այսօրվա համար է ասված: Եթե գյուղի աշխատավորությունը հավաքվի մի տնտեսության մեջ, կոլեկտիվ կերպով մշակի հողը, տավար պահի, ապա լավ կապրի: Միայն պետք է շատ զգույշ լինել: Պետք է կոլեկտիվ տնտեսություն կազմել մտածված, խելքով, համաձայնությամբ ու լրիվ հավատքով: Եթե մեկը, երկուսը չեն հասկանում, ոչինչ, գործով պիտի ապացուցել, որ կոլեկտիվը օգուտ է, բռնություն երբեք չպետք է գործադրել: Ախր մենք շատ աղքատ գյուղեր ունենք: Կգա մի ժամանակ, երբ մեր գյուղը կդառնա կոլեկտիվ տնտեսություն: Անհատ գյուղացին այլևս չի կարող իր տնտեսությունը վարել, այդքան ուժ նա չունի…

Ակսելը ակտիվ աշխատանք էր տանում գյուղում՝ կոլեկտիվացման օգտին: Նա մի քանի ժողով կազմակերպեց Երիշենում, Գորիս գյուղում և այլ տեղեր, գյուղացիներին բացատրեց կոլխոզի նշանակության մասին: Ցայտուն օրինակներով Ակսելը ապացուցում էր այն մեծ օգուտը, որ կստանա գյուղացին, եթե կոլեկտիվ տնտեսություն կազմակերպի:

Մեկը մյուսի հետևից անցնում էին դառնագույն տարիները:

Ակսել Բակունցի եղբոր՝ Վահան Բակունցի նամակը թանգարանի հիմնադիր տնօրեն Քաջիկ Միքայելյանին

Հարգելի Քաջիկ.

Շատ զգացված եմ Ձեր անկեղծ խոսքերի համար, որ Դուք գրում եք իմ Գորիս գալու համար: Անկեղծ շնորհակալություն եմ հայտնում Ձեր եղբայրական առաջարկության մասին՝ Տուն–թանգարանում աշխատելու: Ուրիշ պայմաններում գուցե այդ առաջարկությունը իմ մեջ ցանկություն առաջացներ ընդհանրապես Հայաստան վերադառնալու: Բայց ցավոք սրտի պիտի ասեմ, որ գնալուս հիմնական պատճառը չի վերացված: Ունենալով արյան խիստ բարձր ճնշում (այդքան տարի չէի իջնում Քաջարանի ամենաբարձր սարերից, արդյունաբերություն էի ստեղծում երկրի համար, չխնայելով ոչ սիրտ, ոչ կյանք), ես այլևս չեմ կարողանում դիմանալ բարձր տեղանքին: Նույնիսկ Երևանում, ինչպես ցույց տվեց անցյալ իմ այցը, արդեն երկրորդ օրը արյան բարձր ճնշումս բարձրանում է մինչև 200–ի: Դա վտանգավոր և առայժմ անբուժելի երևույթ է:

Միակ փրկությունը միջին գոտում ապրելն է: Այստեղ, Մոսկվայում ես ինձ համեմատաբար լավ եմ զգում, քանի որ նույնիսկ առանց դեղեր գործադրելու, ճնշումը դառնում է 160/80, որը ինձ համար օպտիմալ է:

ԲԱԿՈՒՆՑԸ ՀԱՆՔԱՎԱՆՈՒՄ

Բարեկամս՝ Թորգոմ Գևորգյանը,մահվանից փոքր ինչ ռաջ ինձ հանձնելով այս նկարը, խնդրեց գրել ու նկարի հետ հրապաարկել հետևյալը:

Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտում սովորելու տարիներին(1923-1923թթ.) Ակսել Բակունցը բարեկամացել էր այդ քաղաքում ապաստան գտած խոտորջուրցի գաղթականներից շատերի հետ, իսկ նրանցից մի հացթուխի մոտ նաև աշխատել էր Խարկով եկած առաջին ամիսներին:

Հայաստանում, արդեն իբրև գրող հռչակված գյուղատնտես Բակունցի այդ բարեկամական կապերը խոտորջուրիցիների հետ շարունակվեցին: Նա ջերմ մտերմություն ուներ Գևորգյան եղբայրների, հատկապես Արտաշեսի ու Թորգոմի հետ: Հաճախ հյուր էր լինում նրանց կազմակերպած և այդ օրերին հայտնի Խոտորջուրի կամունայում /Հանքավանի մոտ/: Այցելություններից մեկի ժամանակ այդ կոմունայի մասին գիրք գերց՝ հենց «Խոտորջուրի կոմունա» վերնագրով ու հրատարակեց իր ղեկավարած «Գյուղացու գրադարան» մատենաշարով: